Κρητική λύρα



Κρητική Λύρα
Κρητική λύρα κατασκευής Νικ. Νοδαράκη στον Άγιο Βασίλειο Ηρακλείου (Βιάννος) το 2008
Ταξινόμηση Έγχορδο με δοξάρι
Εφευρέτης Μανώλης Σταγάκης (Σύγχρονη εκδοχή)
Σχετικά Όργανα Πολίτικη Λύρα, Δωδεκανησιακή λύρα, Βυζαντινή λύρα, Γκαντούλκα, Λύρα Καλαβρίας
Μουσικοί
Ανδρέας Ροδινός, Θανάσης Σκορδαλός, Κώστας Μουντάκης, Αντώνης Παπαδάκης (Καρεκλάς), Νίκος Ξυλούρης, Ζαχαρίας Μελεσανάκης, Λεωνίδας Κλάδος, Μανώλης Καλομοίρης (Λυράρης), Ρος Ντέιλι, Ζαχαρίας Σπυριδάκης, Βασίλης Σκουλάς, Μανώλης Αλεξάκης, Αντώνης Ξυλούρης (Ψαραντώνης), Γιάννης Κλαδάκης, Γεωργία Νταγάκη

Η Κρητική λύρα είναι τρίχορδο έγχορδο, τοξωτό, απιδόσχημο μουσικό όργανο, που παίζεται κυρίως στην Κρήτη. Ανήκει στην κατηγορία των εγχόρδων τοξοτών μουσικών οργάνων, δηλαδή, τον εγχόρδων (μουσικών οργάνων με χορδές) που χειρίζονται με δοξάρι. Συνήθως, παίζεται με συνοδεία άλλου ενός οργάνου (Συνήθως λαγούτο ή μαντολίνο). Διαθέτει χορδοστάτη (Χορδοδέτη) και γραβάτα (ταστιέρα) και πάνω χορδοστάτη, τα οποία εισάχθηκαν στην σύγχρονη λύρα κατά την εποχή του Μεσοπολέμου.

Η Κρητική λύρα κατέχει κεντρική θέση στην παραδοσιακή μουσική της Κρήτης και άλλων νησιών του Αιγαίου και των Δωδεκανήσων (Δωδεκανησιακή λύρα). Θεωρείται η πλέον δημοφιλής παραλλαγή της βυζαντινής λύρας (Από την οποία φαίνεται να προήλθε) που χρησιμοποιείται σήμερα. Με την σημερινή της μορφή φαίνεται να πρωτοεμφανίστηκε από τον οργανοποιό Μανώλη Σταγάκη, ο οποίος αντικατάστησε την παραδοσιακή κεφαλή με την κοχλιοειδή του βιολιού, ενώ πρόσθεσε ταστιέρα, χορδοδέτη και άνω καβαλάρη, καθώς και μηχανικά κλειδιά (τα οποία στην Κρητική διάλεκτο ονομάζονται "Στριφτάλια") και ατσάλινες χορδές.

Πίνακας περιεχομένων

Ιστορικό


Προέλευση

H κρητική λύρα προσομοιάζει έντονα τη βυζαντινή λύρα, δηλαδή τη λύρα του Βυζαντίου, βασικότερος τύπος της οποίας αποτελεί η λύρα της Κωνσταντινούπολης (Πολίτικη λύρα ή ρωμέϊκη λύρα ή λυράκι). Η Βυζαντινή λύρα αποτελεί πρόγονο πολλών ευρωπαϊκών τοξωτών εγχόρδων και είναι αντίστοιχη του ρεμπάμπ, που έχαιρε δημοφιλίας την ίδια εποχή στις Ισλαμικές αυτοκρατορίες. Ο Ibn Khordadbeh, Πέρσης γεωγράφος του 9ου αιώνα, στη λεξικογραφική του μελέτη των μουσικών οργάνων, αναφέρει τη λύρα ως ένα τυπικό όργανο των Βυζαντινών μαζί με τα urghun (ὄργανον), shilyani (μάλλον κάποιο είδος άρπας ή λύρας) και salandj (μάλλον κάποιος άσκαυλος).

Η βυζαντινή λύρα διαδόθηκε προς δυσμάς στην Ευρώπη με ασαφή εξέλιξη: χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η Ιταλική lira da braccio, τοξωτό έγχορδο του 15ου αιώνα, που πιθανόν να υπήρξε ο προκάτοχος του σύγχρονου βιολιού. Η χρήση τοξωτών εγχόρδων, παρόμοιων της κρητικής λύρας και άμεσων διαδόχων της βυζαντινής συνεχίστηκε σε πολλές περιοχές της βυζαντινής αυτοκρατορίας ακόμα και όταν αυτή αποτέλεσε παρελθόν, φτάνοντας μέχρι τις μέρες μας με μικρές διαφοροποιήσεις. Παραδείγματα τέτοιων οργάνων αποτελούν η Γκαντούλκα στη Βουλγαρία, η τοξωτή Λύρα Καλαβρίας στην Ιταλία και η Πολίτικη λύρα στην Κωνσταντινούπολη.

Στην Κρήτη

Λαμβάνοντας υπ'όψη την περίοδο που πρωτοεμφανίστηκαν τοξωτά έγχορδα στην Κρήτη, υπάρχουν τρεις απόψεις:[1]

  1. Η βυζαντινή λύρα εισήχθη όταν το νησί επανακαταλήφθηκε από τη Βυζαντινή αυτοκρατορία έπειτα από αραβική κατοχή, με στρατιωτική επέμβαση του Νικηφόρου Φωκά.
  2. Η λύρα εισήχθη στο νησί από τα Δωδεκάνησα, αρχίζοντας να διαδίδεται από τη Σητεία που, ευρισκόμενη στο ανατολικό άκρο της Κρήτης, ήταν γειτονική με τα νησιά Κάσο και Κάρπαθο. Αυτό συνέβη μάλλον κατά το 12ο αιώνα.
  3. Η λύρα εισήχθη στο νησί από τους Άραβες κατακτητές (823-961 μ.Χ.). Εάν ίσχυε κάτι τέτοιο, τότε το αραβικό ρεμπάμπ εκείνης της εποχής ήταν μορφολογικά όμοιο της βυζαντινής λύρας.

Με την πάροδο των αιώνων και ιδιαίτερα κατά την περίοδο της Ενετοκρατίας του νησιού, το βιολί άσκησε σημαντική επιρροή στη μουσική της Κρήτης, τόσο από οργανολογική όσο και από μουσική άποψη, φέρνοντας πρωτοφανείς αλλαγές στην οργανολογία, στη στιχουργία, στο χρονισμό, στη μουσική γλώσσα καθώς και στην πρακτική απόδοση των έργων, επεκτείνοντας και εμπλουτίζοντας τη συλλογή αυτών.

Πριν το 1930

Όλες οι «πρώιμες» λύρες (Προ-1930), κατασκευάζονταν από τους ίδιους τους οργανοπαίχτες. Ήταν παρεμφερείς των λυρών της Κάσου, της Καρπάθου και τις Πολίτικες. Το μπράτσο ήταν συνέχεια του σκάφους και δεν είχε σημαντική κλίση. Δε διέθεταν ταστιέρα, με αποτέλεσμα αποτέλεσμα να δημιουργούνταν λακκούβες στα σημεία που ακουμπούσε το νύχι. Το καπάκι ήταν ανάβαθο και στην ίδια ευθεία με το μπράτσο. Τα κλειδιά ήταν ξύλινα.[2]

Οι χορδές, οι οποίες ήταν εντέρινες, δε στηριζόταν στο χορδοστάτη, αλλά σε τρύπες στο κάτω μέρος της σκάφης, ή δένονταν με ένα σύρμα ή δυνατό σχοινί. Η απόσταση ανάμεσα στις χορδές ήταν πολύ μικρή, με αποτέλεσμα να μην χωράνε τα δάχτυλα των λυράρηδων μεταξύ τους. Κατά συνέπεια, η μελωδία παιζόταν κυρίως στην πρώτη χορδή (την "ψηλή"). Πολλοί κατασκευαστές τότε, άνοιγαν και μια τρύπα στο πίσω μέρος του σκάφους μια τρύπα και κάποιες πιο μικρές στο καπάκι, ελπίζοντας πως έτσι η λύρα «ξεφωνίζει» καλύτερα. Σήμερα οι οργανοποιοί δεν τρυπούν τις λύρες, πιστεύοντας πως έτσι "αδυνατίζει το ξύλο".[3]

Φαίνεται πως παλιός οργανοπαίχτης στη Κρήτη μπορούσε να κινηθεί σε ένα διάστημα έκτης πάνω σε ισοκράτη, τον οποίο έκανε η τρίτη χορδή, που χρησιμοποιούταν για γεμίσματα και ρυθμό. Ο καβαλάρης τότε ήταν ήταν με πολύ μικρή κλίση. Συγκεκριμένα σχέδια δεν υπήρχαν, με αποτέλεσμα ο καθένας να φτιάχνει την λύρα ουσιαστικά, όπως την ήθελε, με βάσει τα ξύλα που κατείχε, το μεράκι του, ή κάποιον γνωστό του λυράρη. [2][3]

Χαρακτηριστικά


Περιγραφή μερών

Η Κρητικά λύρα διακρίνεται στα ακόλουθα χαρακτηριστικά μέρη: Κύριο σώμα, εξαρτήματα και το δοξάρι

Κύριο σώμα

Το κυρίως σώμα της Κρητικής λύρας αποτελείται από τα εξής μέρη:

  1. Το κυρίως σώμα του οργάνου, ονομάζεται "σκάφος", είναι αχλαδόσχημο και συγκροτείται από:
  2. Το καπάκι που είναι η άνω επιφάνεια του σκάφους.
  3. Ο βραχίονας, ή λαιμός, ή μπράτσο, που είναι το πάνω μέρος του οργάνου που βαστάει ο λυράρης με το αριστερό χέρι. (ή το δεξί, εάν είναι αριστερόχειρας)
  4. Η γλώσσα, ή γέφυρα, ή ταστιέρα, ή γραβάτα, που είναι κολλημένη στον βραχίονα, παράλληλα με τις χορδές, και στην οποία ο λυράρης πατάει το νύχι του για να ακουστεί ο ήχος.*
  5. Το κεφάλι, ή κεφαλή, το ανώτερο τμήμα του οργάνου
  6. Η ράχη, ή πλάτη, το πίσω μέρος του οργάνου.
  7. Η ψυχή, πρόκειται για ένα ευλίγιστο σχετικά ξύλο που είναι σφηνωμένο στο εσωτερικό του οργάνου μεταξύ του κάτω καβαλάρη και της πλάτης (ράχης).
  8. Τα μάγουλα, λέγονται οι πλευρές (δεξιά και αριστερά) του οργάνου (σκάφους)
  9. Οι τρύπες "μάτια": λέγονται αυτά που σχηματίζουν μικρά ημικύκλια.

Εξαρτήματα

Τα εξαρτήματα της Κρητικής λύρας έχουν ως εξής:

  1. Τα στριφτάλια, ή κλειδιά: τρία ή τέσσερα ξύλινα εξαρτήματα τα οποία σφηνώνονται σε τρύπες της κεφαλής όπου τυλίγονται οι άνω άκρες των χορδών. Σήμερα χρησιμοποιούνται μηχανικά κλειδιά με γρανάζια.
  2. Ο χορδοδέτης, είναι ξύλινο εξάρτημα σχήματος μακρόστενου αντεστραμμένου τριγώνου, που βρίσκεται στο κάτω μέρος, πάνω στο οποίο στερεώνονται οι κάτω άκρες των χορδών.
  3. Ο καβαλάρης, ή γέφυρα (πάνω* και κάτω), εξάρτημα που φέρει τρεις χαράξεις - εγκοπές από τις οποίες φέρονται οι τρεις χορδές για να μη μετακινούνται δεξιά - αριστερά.
  4. Οι χορδές, (συνήθως τρεις), που στερεώνονται στο χορδοδέτη και, όπου μέσα από τις τρεις οπές του που βρίσκονται στο πάνω μέρος του, φέρονται πάνω από τις εγκοπές του καβαλάρη και καταλήγουν στα κλειδιά, απ΄ όπου γίνεται η διαδικασία του χορδίσματος. Από το σημείο του κάτω καβαλάρη οι χορδές στην οριζόντια όψη τους ισαπέχουν μεταξύ τους μέχρι το λαιμό όπου αρχίζουν ελαφρά να συγκλίνουν στον άνω καβαλάρη καταλήγοντας στα κλειδιά.

Οι χορδές φέρουν τις ονομασίες "ψιλή", "μεσαία" και "μπάσα" (ή "βουλγάρα"). Οι χορδές της Κρητικής λύρας παλιά ήταν από έντερο και παρήγαν ωραίο μελωδικό πλην όμως χαμηλό ήχο. Σήμερα οι χορδές είναι μεταλλικές, σε τόνους λα, ρε και σολ.

Δοξάρι

Το "δοξάρι" είναι ξεχωριστό εργαλείο και απαραίτητο για τη χρήση του οργάνου. Το όνομά του προέρχεται από το τόξο που δημιουργούν οι ίνες του. Πρόκειται για μακρύ ξύλινο όργανο, μήκους περίπου 50-55 εκατοστών, που φέρει δύο πλευρές η μπροστινή πλευρά φέρει δέσμη ινών που καταλήγουν στις άκρες του. Οι ίνες περνώντας από τη μία καταλήγουν στην άλλη όπου δένονται εκεί. Το σημείο αυτό κρατιέται με το δεξί χέρι του οργανοπαίκτη (ή του αριστερό, εάν είναι αριστερόχειρας) και με τα δάχτυλα πιέζεται ώστε η δέσμη να διατηρείται τεντωμένη. Συνήθως, χρησιμοποιείται δοξάρι βιολιού, αλλά περιστασιακά χρησιμοποιείται και το παραδοσιακό δοξάρι, με σφαιρικά κουδουνάκια, τα οποία ο Κρητικός λαός ονομάζει "Γερακοκούδουνα".

Παίξιμο

Η λύρα στηρίζεται στα πόδια του λυράρη. Το δοξάρι κρατιέται στο ένα χέρι και με το άλλο πιέζονται οι νότες. Παρόλο που στο βιολί, την βιόλα και τα λοιπά βιολοειδή έγχορδα, αλλά και στην Ποντιακή λύρα, πιέζονται οι νότες με την ψίχα των δαχτύλων για να ακουστεί η νότα, στην Κρητική, αλλά και στην Πολίτικη λύρα, οι νότες παίζονται πιέζοντας το νύχι στην ταστιέρα, δίπλα από τις χορδές.

Είδη


Υπάρχουν τρία κύρια είδη Κρητικής λύρας, το λυράκι, η βροντόλυρα και η σύγχρονη, μοντέρνα λύρα που χρησιμοποιείται σήμερα

Λυράκι

Το λυράκι, ήταν ένα μικρό μοντέλο λύρας, που χρησιμοποιούνταν αποκλειστικά για συνοδεία στους Κρητικούς χορούς. Παρόλο που είχε μικρές διαστάσεις και χωρίς μεγάλο βάθος σκάφη, είχε δυνατό, οξύ και διαπεραστικό ήχο.

Βροντόλυρα

Η βροντόλυρα, έδινε πολύ ισχυρό ήχο, ιδανική για μουσική υπόκρουση

Σύγχρονη κοινή λύρα

Δημοφιλής στο νησί σήμερα. Προέκυψε από συνδυασμό του βιολιού με το λυράκι.

Βιολόλυρα

Η επιρροή του βιολιού προκάλεσε την αναμόρφωση πολλών χαρακτηριστικών της παλιάς μορφής της Κρητικής λύρας (λυράκι) στη σύγχρονη λύρα, όπως ο χρονισμός, η πρακτική απόδοση και το ρεπερτόριο των έργων. Το 1920 δημιουργήθηκε η βιολολύρα, σε μια προσπάθεια των ντόπιων κατασκευαστών οργάνων να προσδώσουν τον ήχο και τις τεχνικές δυνατότητες του βιολιού στο παλαιό βυζαντινό λυράκι. Είκοσι χρόνια αργότερα, ένας νέος συνδυασμός του βιολιού με το λυράκι είχε ως αποτέλεσμα τη δημιουργία της κοινής λύρας. Άλλα είδη περιλαμβάνουν την τετράχορδη λύρα.

Λύρα με συμπαθητικές χορδές

Το 1990, ο ιρλανδικής καταγωγής Ρος Ντέιλι σχεδίασε ένα νέο είδος κρητικής λύρας που ενσωματώνει στοιχεία από το λυράκι, τη Βυζαντινή λύρα και το ινδικό Σαράγκι. Το αποτέλεσμα ήταν μια λύρα με τρεις χορδές εκτέλεσης, των 29 εκατοστών σε μήκος (όπως και της κανονικής Κρητικής λύρας), και 18 βοηθητικές χορδές που συνηχούν σε ινδικής κοπής γέφυρες Jawari (ο αριθμός βοηθητικών χορδών αργότερα αυξήθηκε στις 22).

Γκαλερί

Κατασκευή


Η λύρα έχει σώμα με απιδόσχημο ή ελλειπτικό καπάκι. Συνήθως έχει δυο μικρές ημικυκλικές τρύπες για το ηχείο. Σώμα και λαιμός σκαλίζονται από το ίδιο κομμάτι ξύλο, που αφήνεται να παλιώσει για τουλάχιστον 10 χρόνια. Παραδοσιακά, προερχόταν από δέντρα που φύονταν στο νησί, κυρίως βελανιδιά, μουριά ή σφενδάμι, ενώ πλέον η ξυλεία γι' αυτό το σκοπό κυρίως εισάγεται.

Το καπάκι είναι επίσης σκαλιστό, με πιο ρηχή αψίδα και συνήθως είναι κατασκευασμένο από μαλακό ξύλο με ευθεία νερά. Παραδοσιακά κατασκευάζονταν από τις παλαιωμένες δοκούς κτιρίων (κατράνι) και, ιδανικά, από τις τριακοσίων ετών δοκούς των Ενετικών ερειπίων. Στο παρελθόν οι χορδές φτιάχνονταν από έντερα ζώων και το δοξάρι από τρίχα αλογοουράς. Το τόξο του δοξαριού ήταν συνήθως φορτωμένο με μια σειρά από σφαιρικές καμπάνες, τα γερακοκούδουνα, που παρείχαν ρυθμική υπόκρουση στη μελωδία. Σήμερα, οι περισσότερες λύρες παίζονται με δοξάρια βιολιού.

Σήμερα, αν και η χρήση του κατρανιού ελαττώθηκε από τους οργανοποιούς λόγω του ότι το ξύλο είναι πιο σπάνιο και δυσεύρετο, χρησιμοποιούνται εναλακτικά: Λεύκα.

Χρονισμός


Το παλαιό μοντέλο της Κρητικής λύρας (λυράκι), είναι χρονισμένο σε 5-1-4. Ο εκτελεστής παίζει τη μελωδία στην πρώτη και την τρίτη χορδή, χρησιμοποιώντας τη δεύτερη χορδή για να συντηρεί βόμβο, όπως χρησιμοποιούνταν και οι Βυζαντινές λύρες από το 1190 μ.Χ. που βρέθηκαν σε ανασκαφές στο Novgorod.

Στη σύγχρονη λύρα η χορδή βόμβου έχει αντικατασταθεί από τρεις διαδοχικές χορδές (g-d-a'). Η σύγχρονη λύρα, κατά το σχεδιασμό του Σταγάκη, είναι χρονισμένη σε πέμπτα και, όπως και το βιολί, δε διαθέτει ειδικές χορδές βόμβου, ενώ όλες μπορούν να χρησιμοποιηθούν ως μελωδικές χορδές.

Σημερινή χρήση


Η Κρητική λύρα χρησιμοποιείται ευρέως στην Κρήτη (βλέπε Κρητική μουσική), σε μερικά νησιά στα Δωδεκάνησα και στο Αιγαίο.

Καλλιτέχνες


Φημισμένοι και σπουδαίοι εκτελεστές είναι ο Ανδρέας Ροδινός, ο Θανάσης Σκορδαλός, ο Κώστας Μουντάκης, ο Αντώνης Παπαδάκης (Καρεκλάς), ο Νίκος Ξυλούρης, ο Ζαχαρίας Μελεσανάκης, ο Λεωνίδας Κλάδος, ο Μανώλης Καλομοίρης (Λυράρης), ο Ρος Ντέιλι, ο Ζαχαρίας Σπυριδάκης, ο Βασίλης Σκουλάς, ο Μανώλης Αλεξάκης και ο Αντώνης Ξυλούρης (Ψαραντώνης). Αξίζει να γίνει λόγος για το Γιάννη Κλαδάκη, καθώς με την ικανότητα του αναβιώνει την Κρητική λύρα στο νησί της Ρόδου, όπου πλέον η παράδοση της λύρας έχει χαθεί. Η Γεωργία Νταγάκη έγινε γνωστή συνοδεύοντας με λύρα τις συναυλίες του τραγουδιστή της Ροκ, Έρικ Μπάρντον (Eric Burdon).

Πηγές


Εξωτερικοί σύνδεσμοι


Ψαραντώνης (γεννηθείς Αντώνης Ξυλούρης)

Ρος Ντέιλι

Καρεκλάς (γεννηθείς Αντώνης Παπαδάκης)

Ανδρέας Ροδινός

Στο λήμμα αυτό έχει ενσωματωθεί κείμενο από το λήμμα Cretan lyra της Αγγλικής Βικιπαίδειας, η οποία διανέμεται υπό την GNU FDL και την CC-BY-SA 3.0 . (ιστορικό/συντάκτες ).
  1. «Η ιστορία της Κρητικής Λύρας (Από κείμενο των Θοδωρή Ρηγινιώτη και Κωστή Βασιλάκη από το www.cretan-music.gr)» . Rethemnos Live. 17 Φεβρουαρίου 2018. Ανακτήθηκε στις 27 Μαρτίου 2021. 
  2. 2,0 2,1 Στεφανίδης, Δημήτριος. "Η κατασκευή της κρητικής λύρας και η επικράτηση της λύρας τύπου Σταγάκη ." (2014).
  3. 3,0 3,1 Λιαβας, Λάμπρος (1986). «Η κατασκευή της αχλαδόσχημης λύρας στην Κρήτη και στα Δωδεκάνησα». Εθνογραφικά (5). 



Κατηγορίες: Έγχορδα μουσικά όργανα | Παραδοσιακά μουσικά όργανα


Ημερομηνια: 28.03.2021 05:39:43 CEST

πηγή: Wikipedia (συγγραφείς [ιστορία])    Lizenz: CC-BY-SA-3.0

αλλαγές: Όλες οι εικόνες και τα περισσότερα στοιχεία σχεδίασης που σχετίζονται με αυτές, καταργήθηκαν. Μερικά εικονίδια αντικαταστάθηκαν από το FontAwesome-Icons. Ορισμένα πρότυπα καταργήθηκαν (όπως "άρθρο χρειάζεται επέκταση) ή εκχωρήθηκαν (όπως" hatnotes "). Τα μαθήματα CSS καταργήθηκαν ή εναρμονίστηκαν.
Οι συγκεκριμένοι σύνδεσμοι της Wikipedia που δεν οδηγούν σε άρθρο ή κατηγορία (όπως "Redlinks", "links to the edit page", "links to portal") καταργήθηκαν. Κάθε εξωτερικός σύνδεσμος έχει ένα επιπλέον εικονίδιο FontAwesome. Εκτός από μερικές μικρές αλλαγές του σχεδιασμού, καταργήθηκαν τα μέσα πολυμέσων, οι χάρτες, τα πλαίσια πλοήγησης, οι εκφωνούμενες εκδόσεις και οι μικρο-μορφοποιήσεις Geo.

Παρακαλώ σημειώστε: Επειδή το δεδομένο περιεχόμενο λαμβάνεται αυτόματα από τη Wikipedia τη δεδομένη χρονική στιγμή, μια μη αυτόματη επαλήθευση ήταν και δεν είναι δυνατή.
επικοινωνήστε μαζί μας: ΗΛΕΚΤΡΟΝΙΚΗ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ.
δείτε επίσης: νομική ειδοποίηση & πολιτική απορρήτου.